Burgerschapsonderwijs: Kan het oplossen van een mysterie ook burgerschap zijn?

In het kort: Burgerschapsonderwijs vraagt om het oefenen van vaardigheden zoals luisteren, kritisch denken en het wegen van verschillende perspectieven. Maar moet dat altijd via een zwaar maatschappelijk gesprek? In dit artikel onderzoekt maker Susan Brouwers hoe een mysterieus ontdekkingsavontuur zoals Het Obsidiaan Ei leerlingen ongemerkt laat oefenen met de kerndoelen voor burgerschap in het VO en MBO/HBO.

Vertel leerlingen dat ze moeten leren luisteren en je hoort een collectieve zucht. Geef ze een eeuwenoud dossier en een spannend geheim, en ze gaan vanzelf in overleg.

Burgerschapsonderwijs. Het is een onderwerp waar scholen de komende tijd steeds meer mee te maken krijgen. En toen ik mij hierin ging verdiepen, moest ik eerlijk gezegd even nadenken: wat heeft burgerschap eigenlijk te maken met Het Obsidiaan Ei? Want laten we eerlijk zijn… ik heb geen burgerschapsspel gemaakt. Ik heb een mysterieus ontdekkingsavontuur gemaakt waarin leerlingen samen op zoek gaan naar het geheim achter een eeuwenoud verhaal. Ze krijgen een dossier, historische documenten, personages, aanwijzingen en puzzels en moeten uiteindelijk zelf ontdekken wat er aan de hand is. Maar hoe langer ik erover nadacht, hoe meer raakvlakken ik begonnen te zien. En die zijn eigenlijk best interessant.

Burgerschap is meer dan praten over de maatschappij

Wanneer je het woord burgerschap hoort, denk je misschien al snel aan democratie, politiek, maatschappelijke thema's en discussies over hoe we met elkaar omgaan. En ja, dat hoort er allemaal bij. Maar leerlingen moeten natuurlijk niet alleen weten wat democratie is. Ze moeten ook leren hoe je je binnen een samenleving beweegt. Hoe je naar een ander luistert. Hoe je informatie beoordeelt. Hoe je met verschillende meningen omgaat. Hoe je je eigen standpunt onder woorden brengt. En misschien nog wel belangrijker: hoe je ontdekt dat jouw eerste gedachte niet altijd de juiste hoeft te zijn.

De onderwijsinspectie vraagt van scholen dat burgerschapsonderwijs doelgericht, samenhangend en herkenbaar wordt aangeboden. Daarbij gaat het onder andere om sociale en maatschappelijke competenties en om het kunnen oefenen met de basiswaarden van de democratische rechtsstaat. En juist dat woordje oefenen vind ik interessant. Want je kunt leerlingen natuurlijk vertellen hoe belangrijk het is om naar elkaar te luisteren en verschillende perspectieven te bekijken. Maar je kunt ze ook gewoon in een situatie zetten waarin ze elkaar daadwerkelijk nodig hebben. En laat dat nou precies zijn wat er tijdens Het Obsidiaan Ei gebeurt.

Stel je dit eens voor…

Je verdeelt een klas in kleine teams en ieder team krijgt een mysterieus pakket. Geen standaard werkblad, geen twintig vragen die ze moeten beantwoorden en geen hoofdstuk uit een methode dat ze eerst moeten doorploegen. Ze krijgen een eeuwenoud dossier. Daarin vinden ze historische documenten, personages, symbolen en allerlei aanwijzingen. Stap voor stap moeten ze proberen te ontdekken wat Elias, de hoofdpersoon uit het verhaal, eeuwen geleden heeft achtergelaten.

En dan gebeurt er iets wat ik persoonlijk ontzettend leuk vind om te zien. De ene leerling ziet iets wat de ander volledig mist. De één legt razendsnel verbanden. De ander leest juist heel nauwkeurig en ontdekt een detail dat belangrijk blijkt te zijn. Een derde stelt steeds de vraag: “Maar hoe weten we eigenlijk dat dit klopt?” En ondertussen probeert iemand anders het overzicht te bewaren omdat de rest inmiddels compleet verdwaald is in het verhaal. 😉 Iedereen kijkt namelijk anders. En daardoor heb je elkaar nodig.

En daar begint voor mij de link met burgerschap

Want wat gebeurt er als jij ervan overtuigd bent dat je iets hebt ontdekt, maar iemand anders denkt daar totaal anders over? Dan kun je natuurlijk zeggen: “Nee hoor, ik heb gelijk.” Maar daar kom je tijdens Het Obsidiaan Ei niet altijd mee weg. Je zult moeten uitleggen waarom je iets denkt. Je zult moeten luisteren naar de informatie die een ander heeft gevonden. Misschien ontdek je dat die ander een detail heeft gezien wat jij volledig over het hoofd hebt gezien. En misschien moet je jouw conclusie zelfs aanpassen.

Dat vind ik een veel interessantere manier om bepaalde vaardigheden te oefenen dan wanneer je een leerling op een werkblad laat invullen wat “een ander perspectief” betekent. Je ervaart het. Je zit midden in een mysterie en je wilt verder, dus je móét met elkaar communiceren.

Verschillende perspectieven worden ineens belangrijk

Op de onderwijs-pagina van Het Obsidiaan Ei beschrijf ik dat iedereen andere details opmerkt en situaties anders kan interpreteren. Dat is niet toevallig. De personages die de leerlingen tijdens hun avontuur tegenkomen, kijken ieder op hun eigen manier naar de gebeurtenissen uit het verleden. Leerlingen moeten daardoor niet alleen informatie verzamelen, maar ook nadenken over wat ze eigenlijk geloven en waarom.

En daar zit voor mij een mooie verbinding met burgerschap. Want ook in de echte wereld beschikken we zelden allemaal over precies dezelfde informatie. We hebben onze eigen ervaringen, overtuigingen en manieren waarop we naar een situatie kijken. De kunst is dan niet om ervoor te zorgen dat iedereen hetzelfde gaat denken. De kunst is om te leren luisteren, vragen te stellen, informatie te wegen en je eigen mening eventueel bij te stellen. En ja… dat klinkt ineens behoorlijk volwassen voor een spelletje met een codewiel en een mysterieus ei. 😜

Kritisch denken zonder dat je zegt: “Vandaag gaan we kritisch denken”

Een ander raakvlak is kritisch denken. Ook daar kun je natuurlijk een hele les over geven. Je kunt uitleggen wat een aanname is, wat het verschil is tussen een feit en een mening en waarom je bronnen kritisch moet bekijken. Allemaal nuttig. Maar tijdens Het Obsidiaan Ei krijgen leerlingen een veel leuker probleem: ze moeten het mysterie oplossen.

Daarvoor moeten ze bepalen welke informatie ze kunnen gebruiken, welke verbanden logisch zijn en welke conclusie misschien nét iets te snel wordt getrokken. Op de onderwijs-pagina noemen we daarom niet voor niets kritisch denken, interpretatie en het reflecteren op bronnen, informatie en eigen aannames als onderdelen van de ervaring. Het mooie vind ik dat leerlingen daar niet mee bezig zijn omdat de docent zegt dat het moet. Ze zijn ermee bezig omdat ze willen weten hoe het verhaal afloopt. En dat is precies het soort leren waar ik zelf enthousiast van word.

Je hebt elkaar nodig om het mysterie op te lossen

Het Obsidiaan Ei is nadrukkelijk geen wedstrijd waarbij één leerling het juiste antwoord moet vinden en de rest kan toekijken. Iedereen beschikt over een stukje van de puzzel, en juist daardoor ontstaat er samenwerking.

De leerling die normaal misschien wat stiller is in de klas, kan ineens degene zijn die een belangrijk detail ontdekt. De leerling die altijd snel antwoord geeft, moet misschien juist leren om eerst naar de rest te luisteren. En degene die goed is in overzicht houden, kan ineens ontzettend waardevol zijn voor het team. Dat vind ik persoonlijk één van de leukste kanten van het spel. Niet iedere leerling blinkt uit op dezelfde manier, maar wanneer je een groep voor een gezamenlijk probleem zet, kunnen ineens heel andere kwaliteiten zichtbaar worden.

Geen winnaar, wel een gezamenlijk besluit

En dan komen de leerlingen uiteindelijk bij het einde van het avontuur. Daar wacht geen beker, geen gouden medaille, en ook geen docent die zegt: “Team 3 heeft gewonnen, gefeliciteerd!” 😉 Het team moet een gezamenlijke eindkeuze maken. Een keuze die voortkomt uit alles wat ze onderweg hebben gezien, gelezen, besproken en geïnterpreteerd.

En juist dat moment vind ik interessant. Want wat doe je als jij iets anders vindt dan de rest? Blijf je vasthouden aan je eigen mening? Probeer je de ander te overtuigen? Luister je nog een keer? Ga je mee met de meerderheid, of kom je samen tot een oplossing waar iedereen achter kan staan? Ik denk dat daar een hele mooie onderwijswaarde zit. Niet omdat leerlingen allemaal hetzelfde moeten denken — juist niet — maar omdat ze ervaren dat je met verschillende inzichten toch samen verder kunt komen.

Is Het Obsidiaan Ei dan een burgerschapsspel?

Nee, en dat wil ik ook helemaal niet beweren. Het Obsidiaan Ei is een interactief ontdekkingsavontuur. Een verhaal, een mysterie, een puzzel en vooral een ervaring waarin leerlingen samen op onderzoek uitgaan. Maar het heeft wel duidelijke raakvlakken met vaardigheden die binnen het burgerschapsonderwijs een rol spelen. Denk aan kritisch denken, communiceren, luisteren, verschillende perspectieven bekijken, informatie wegen, samenwerken en gezamenlijk besluiten nemen.

Voor het voortgezet onderwijs worden in de nieuwe kerndoelen voor burgerschap onder andere sociale vaardigheden, kritische denkvaardigheden en respectvolle communicatie genoemd. Ook het kunnen oefenen met actief burgerschap krijgt nadrukkelijk een plek. Voor het mbo wordt burgerschap gekoppeld aan het ontwikkelen van competenties waarmee studenten kunnen deelnemen aan de samenleving. Daarmee is de koppeling voor mij logisch. Niet omdat ik achteraf een educatief sausje over mijn spel wil gieten, maar omdat de manier waarop leerlingen het avontuur beleven daadwerkelijk aansluit bij de vaardigheden die scholen willen ontwikkelen.

En misschien is dat juist de kracht

Ik geloof namelijk niet zo in onderwijsactiviteiten waarbij je een leerling vertelt: “Nu gaan we deze vaardigheid oefenen.” Je weet hoe dat gaat: “Jongens, vandaag gaan we leren luisteren naar elkaar.” Collectieve zucht door het lokaal. 😂

Geef diezelfde leerlingen een mysterie dat ze ontzettend graag willen oplossen en ze gaan vanzelf overleggen. Geef ze verschillende stukjes informatie en ze gaan vanzelf vergelijken. Laat ze een beslissing nemen waarbij niet iedereen hetzelfde denkt en ze moeten vanzelf naar elkaar luisteren. En dat is precies waarom ik de koppeling met burgerschap zo interessant vind. Niet omdat Het Obsidiaan Ei een traditionele burgerschapsles is, maar omdat leerlingen tijdens het avontuur vaardigheden oefenen die binnen burgerschap essentieel zijn.

Burgerschap hoeft wat mij betreft ook niet altijd zwaar te zijn

Misschien is dat uiteindelijk wel mijn belangrijkste gedachte. Burgerschapsonderwijs hoeft niet altijd te voelen als een zwaar maatschappelijk gesprek. Het mag ook spannend, nieuwsgierig en vooral leuk zijn. Leerlingen mogen ontdekken, fouten maken, van mening veranderen, elkaar overtuigen, ontdekken dat iemand anders iets heeft gezien wat zij zelf niet zagen, en uiteindelijk samen een keuze maken. Want als je het mij vraagt, leer je soms het meest van een situatie waarin je zélf iets moet oplossen. En laat dat nou precies zijn wat we met Het Obsidiaan Ei willen bereiken: een ervaring waarin leerlingen niet alleen naar een verhaal kijken, maar er middenin stappen.

Op zoek naar een interactieve burgerschapsactiviteit?

Het Obsidiaan Ei is ontwikkeld als actieve onderwijsactiviteit voor leerlingen en studenten vanaf ongeveer 14 jaar en sluit het beste aan bij havo, vwo, mbo en hbo. Het avontuur duurt gemiddeld 2 tot 3 uur en kan uitstekend worden ingezet tijdens bijvoorbeeld een projectweek, introductiedag, cultuurdag of actieve mentorles.

De leerlingen spelen in kleine teams en ieder team krijgt een eigen fysiek spelpakket. Het grootste deel van het avontuur speelt zich af met tastbare materialen; per team is slechts één smartphone of tablet nodig voor de digitale onderdelen.

Wil je weten of Het Obsidiaan Ei past als burgerschapsactiviteit binnen jullie school of programma? Bekijk Het Obsidiaan Ei voor onderwijs en ontdek wat jouw leerlingen te wachten staat. Wie weet begint jullie volgende burgerschapsles wel met een eeuwenoud dossier waarvan niemand vooraf weet waar het naartoe leidt. 😉